سنگ

آثار سنگی

هنرهای وابسته به سنگ در ایران از دیرباز تاکنون تنوع بالایی داشته و مواردی همچون معماری سنگی، ساخت ابزار و وسایل سنگی، نقش برجسته سازی، ساخت احجام و مجسمه های سنگی، مهرسازی، قاب سازی، سنگ مزارسازی، معرق سنگی یا موزاییک، مرصع کاری، تراش جواهرات و سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی، تسبیح سازی، چاپ سنگی و جز آن را شامل می شده است. سنگ یکی از ابتدایی ترین مصالحی است که انسان برای ساختن ابزار و پناهگاه ها و رفع نیاز خود استفاده کرده است . دوره های کهن سنگی و پارینه سنگی نشان دهنده دوره هایی است که در آن کاربرد سنگ بر فلز و دیگر مصالح مقدم می باشد . آثار خانه های از سنگ چیده شده در شمال ایران متعلق به 7000 سال پیش موجود است . در ساختمانهای سنگی از سنگ لاشه همراه با ملاتهای گچ و آهک استفاده شده است چنانچه باید اذعان کرد که اگرچه سنگ به علت سنگینی و مشکلات حمل و نقل و استخراج تا حدی جای خود را به مصالحی نظیر آجر داده است اما همچنان اهمیت خود را در ساختمان های سنگین و سخت نظیر پل ها ، تونل ها بهمن گیرها، دیوارهای حائل و سنگ چین ها و کرسی چین ها و … حفظ کرده است.

در دوره امپراتوری ایران (قرن ششم تا قرن هفتم پس از میلاد) سنگ ها اصلی ترین مصالح ساختمانی مورد استفاده در ساخت ساختمان های بزرگ و کوچک در ارتفاعات ایران بودند. اینها شامل بسیاری از مجموعه‌های معماری و محوطه‌های باستان‌شناسی مانند تخت جمشید و پاسارگاد است که قدمت آن‌ها به دوران هخامنشیان می‌رسد  بناهای ساسانی در جنوب ایران مانند کاخ اردشیر، فیروزآباد، بیشاپور و قلعه دختر تخت سلیمان در شمال ایران و طاق کسرا و دیاس کاخ خسرو در قصرشیرین و … در غرب کشور. استفاده گسترده از سنگ در معماری تاریخی ارتفاعات ایران به دلیل وجود مواد اولیه (به ویژه سنگ آهک و سنگ های آذرین) در رشته کوه های زاگرس بوده است، رشته کوه های طولانی که از شمال غربی ایران (آذربایجان) شروع می شود و همچنین مناطق قابل توجهی از جنوب شرقی ترکیه و شمال عراق را پوشش می دهد. سپس در امتداد مرز غربی ایران به سمت جنوب می رود تا به ساحل خلیج فارس می رسد. موضوعات علمی مانند فعالیت های معدن سنگ و بررسی منشأ مواد خام سنگی مورد استفاده در ساخت و سازهای باستانی به طور گسترده در سراسر جهان مورد مطالعه قرار گرفته است و یکی از موضوعات مهم در تحقیقات چند رشته ای در علم باستان شناسی است. تحقیقات به طور معمول به دو بخش مختلف تقسیم می شود. اولاً سنگ های مورد استفاده در ساخت بناها و ثانیاً سنگ های تزئینی، ابزار سنگی و سنگ های قیمتی. با توسعه تکنیک های پیشرفته باستان شناسی، زمین شناسی، کانی شناسی و ژئوشیمیایی برای تجزیه و تحلیل مواد باستانی، باستان شناسان از سراسر جهان شروع به انجام تحقیقات در زمینه منابع سنگ و مواد خام مورد استفاده در ساختمان های باستانی، به ویژه بلوک های سنگی و تزئینی.

جیرفت

آثار سنگی یافت شده از جیرفت جذابیت و ویژگی های خاص خود را دارد. بررسی و تحلیل این تصاویر به لحاظ (محتوا )معناشناختی و فرم  (ساختار)  کمکی است شایان در شناخت هر چه بی شتر مردمان فرهنگ و هنر این تمدن از طرف دیگر شناخت ما را از دانش فنی هنرهای تصویری این تمدن افزایش میدهد. تصاویر ظروف سنگی جیرفت بیانگر عقاید و باورهای اساطیری و آئینی است که هنرمندان و صنعتگران با بهره گیری عناصر تجسمی و کیفیات بصری موفق به بازنمایی و تجسم عقاید خود روی سطوح ظروف و پیکرک ها شدند.

در ساختار ترکیب بندی ظروف جیرفت از عناصر تجسمی نظیر نقطه خط سطح و ….استفاده شده که این عناصر برگرفته از طبیعت و عقاید انتزاعی آنها هستند و هنرمندان حجار با بهره گیری از این عنا صر و دانش آناتومی تصاویری خلق کرده اند که بازتاب عقاید آینی و اساطیری ساکنان این حوزه در گذشته است تجزیه و تحلیل داده ها نشان میدهد که هنرمندان حجار این حوزه از یک عنصر تجسمی صرف استفاده نکرده بلکه از انواع عناصر در حالتهای مختلف جهت ایجاد ترکیبهای متنوع بهره برده اند تا کیفیت بصری مورد نظر را به بیننده انتقال دهند از خطوط عمودی افقی مورب جهت نشان دادن عظمت قصرها و معابد و فضاهای اندرونی استفاده کردند و با تکرار خطوط مورب ظرافت برگ های نخل را نشان دادند مشاهده دقیق طبیعت باعث شده تا از عناصر تجسمی به نحو مطلوب بهره بگیرند و آن را با برداشت ذهنی خود تلفیق کنند به گونه ای که از خطوط مواج برای طراحی و حکاکی ریشه های درختان کهنسال خرما و از خطوط منحنی برای نمایش نرمی و لطافت قسمت زیرین بدن مار استفاده کنند تصاویر بیانگراین مطلب است که هنرمند یا صنعتگر این حوزه به شدت از فضای خالی گریزان بوده تا حد امکان از سطح موجود روی ظروف برای بیان عقاید خود بصورت طبیعی و انتزاعی بهره برده است ریتم حرکت تناسب از کیفیات بصری شاخص این آثار هستند. ریتم پی در پی درختان کهنسال خرما نخلستان های عظیم این حوزه را در گذ شته نشان می دهد تصاویر ظروف جیرفت یک طبیعت سرشار از حرکت و پویایی در میان جانوران و انسانها را نشان میدهد انسان ها در حال نبرد با مارها وجانوران وحشی نظیر ببر هستند و بزها در حال چرا در بوته زارها هستند و همچنین حرکت معکوس عقرب ها در جهت یکدیگر چشم بیننده را از سکون باز میدارد.رعایت تعادل و تناسب باعث شده تصاویر جذاب وگیرا باشند و تصاویر با فرم ظرف همخوانی دارند.

شوش

آثار سنگی که از این دوره به ست آمده متعلق به 3000 تا 2900 سال پیش از میلاد است که شامل مجموعه ای از ظروف به شکل جانورانی چون پرنده ، قورباغه ، خوک و میمون است که از سنگی چون مرمر تراشیده می شد.

ایلام

 

در اتاق مرکزی معبد الهه کریریشا اشیای سنگی قابل توجهی به دست آمده که شامل تعداد زیادی گرزهای مرمری و سنگ آهگیکه بر روی تعداد از آنها نام اونتاش هوبان نوشته شده بود. همچنین مجموعه بی نظیری از اشیا و ابزار سنگی از هغت تپه به دست آمده است. در این دوره هنر تندیس سازی از سنگ با تاکید بر بیان واقعیت و به دور از تخیل شکل گرفت و این ویژگی در هیچ زمینه ای به اندازه نقش برجسته های صخره ای نمایان نیست. عیلامی ها در پیکرتراشی سه بعدی نیز مهارت داشتند. سرهایی تراشیده از سنگ که از گورهای شوش به دست آمده نمونه های عالی از این هنر می باشد. قدمت مجسمه ها به اوایل هزاره دوم پیش از میلاد تعلق دارد.

هخامنشی

زیباترین تجلی هنر هخامنشی ، در حوزه معماری می باشد. مصالح مورد استفاده در معماری این دوره بیشتر سنگ می باشد. برجسته ترین آثار سنگی این دوره شامل آرامگاه کوروش که به صورت سکوی سنگی شش طبقه ساخته شده است. ستون های کاخ های شوش و تخت جمشید به صورت حجاری و سنگ تراشی آرایش یافته است. کل بنای تخت جمشید از سنگ ساخته شده است و در حدفاصل سنگ ها از هیچ ملاتی استفاده نشده اما در بعضی نقاط ، سنگ ها را با بست های آهنی به نام دم چلچله به هم متصل کرده اند. سنگ نبشته بیستون در زمان پادشاهی داریوش اول هخامنشی بر بلندای صخره ای که در معرض دید کاروان ها باشد ، قرار دارد. نوشته های سنگ نبشه به خط فارسی باستان ، ایلامی و بابلی می باشد.

آثار پیکرتراشی دوره هخامنشی شامل: شیر در حال حمله به گاو نر ، شیر در حال راه رفتن نگهبانان شوشی ، خدمت کاران پارسی و مادی ، طرح های تزئینی گل سرخی، برگ نخلی و نی چین که در شوش و تخت جمشید یافت شده اند ، از هنرهای هخامنشی به شمار می آید.

اشکانیان و ساسانیان

آثار سنگی دوره اشکانی شامل بنای تاریخی کنگاور است که از لحاظ عظمت و استفاده از سنگ و تراش آن برای ستون و دیوار ، عظمت و شکوه بناهای یونانی را تداعی می کند. همچنین دیوار بیرونی تخت سلیمان از سنگ می باشد.

در دوره ساسانی معماری و پلان فرم ویژه خود را یافت ، فرمی که قابلیت اجرای آن چه در قصر و کاخ های دولتی چه در یک خانه معمولی امکان پذیر است. همچنین برای پوشش گنبدی بنا از سنگ استفاده می کردند. حجاری های ساسانی که نمونه های زیبای آن در طاق بستان کرمانشاه و بر بسیاری از صخره ها کنده شده ، نمونه زیبایی از هنر حجاری است. حجاری دوران ساسانیان از نظر زیبایی و ریزه کاری دست کمی از دوران هخامنشی ندارد و از نظر کمپوزسیون ادامه کار اشکانیان استبا مقداری ابداعات از جمله حالت سه بعدی (پرسپکتیو) در ردیف انسان ها ، القای صفحه وقایع و حاشیه بندی پیرامون نقشه ها.

اولین نقش برجسته ساسانی پیروزی اردشیر ساسانی بر اردوان پنجم است که بر فراز صخره ای گسترده به بزرگی شهر فیروزآباد در یک نقش برجسته بزرگ تصویر شده است. در این نقش برجسته سه جفت جنگاور در برابر یکدیگر زورآزمایی می کنند. در این نقش برجسته لباس جنگ جویان ، آرایش مو و فرم ریش ، نشان دهنده آرایش رسمی دوران ساسانی است. نقش برجسته دیگر مراسم تاج گیری اردشیر یکم در نقش رستم که در کنار این نقش برجسته یک کتیبه به سه زبان یونانی ، پهلوی ساسانی و پهلوی پارتی نام خدا و نام شاه را در بر دارد.

از شاهکارهای هنر پیکر تراشی ساسانی ، نقش برجسته بهرام اول پسر شاپور اول است که دست خود را برای گرفتن تاج شاهی از ایزد ، جلو برده است. نقش برجسته سرمشهد از بهرام دوم و خانواده اش به جای مانده است.

دوران اسلامی

هنر و صنعت سنگ تراشی در دوره اسلامی رو به افول نهاد و اگر هم کمترین کاری در این زمینه انجام شده تنها تقلیدی از حجاری های دوره های قبل بوده است. علت عدم توجه مسلمانان به این هنر و صنعت ، باورهای مذهبی آنها بود زیرا آنها نقش آفرینی روی سنگ را نوعی بت پرستی به شمار می آوردند و این موضوع با یکتاپرستی که اصل اول دین اسلام استمنافات کامل داشته است. همین باور حتی باعث شده که حجاری هایی از دوره های مادها ، هخامنشی ، اشکانی و ساسانی در دوران اسلامی ویران و نابود گردد. در دوران اسلامی، آرایه های سنگی به صورت دیگری خود را نمایان ساخت. این نقوش عمدتاً اختصاص به ساخت پایة ستون در برخی مساجد ، نورگیرهای مشبک سنگی و پایه های تزئینی داشت. به عبارت دیگر از این دوره به بعد آنچه اهمیت یافت ، نه تاکید بر شکوه و عظمت آرایه های سنگی ، که تاکیدی بر جنسیت ، دوام و ماندگاری ساخته های سنگی بود. از این رو ، در آرایه های دوران اسلامی کمتر به آرایه های ساخته شده از سنگ برمی خوریم که وجه تزئینی آن غالب بر دیگر وجوه اش به ویژه وجه کاربری آن باشد. مهمتری آثار اسلامی که امروز در اختیار ما قراردارد مسجدها، مدرسه ها و اماکن مقدسه است و معماران و دیگر هنرمندان با هنر خود ای بناها را زینت بخشیده اند و معماری ایران را به اوج کمال رسانده اند.

قاجار

در عصر قاجار شاهد توجه به فرهنگ و تاریخ ایران پیش از اسلام و همانندسازی و الگوبرداری شاهان قاجاری از معماری بناهای موجود در ایران باستانیم . به واسطة این گرایش، به عناصر هنری و فرهنگی پیش از اسلام توجه شده است ، به نحوی که تأثیرپذیری و الگوبرداری از فرهنگ و تمدن پیش از اسلام در آثار هنری دورۀ قاجاری به خوبی تشخیص پذیر است. احیای سنت حجاری ستونه های سنگی در داخل بناهای مذهبی و غیرمذهبی در شهرهای تاریخی ایران مشهود است، از جمله در شیراز ، کرمانشاه، اصفهان و سنندج و بر اساس معماری ستونی ایران باستان . پایه ریزی استفاده از حجاری ستونی در بناهای مذهبی در دورۀ اسلامی از دورۀ تیموری است، ولی تماماً به صورت نیم ستون در داخل دیوار بناها. در دورۀ قاجار به طور گسترده در بناهای مذهبی استفاده شده است. حجاری مساجد قاجاریه را میتوان مهمترین و برجسته ترین هنر دورۀ قاجاری دانست که در این مساجد جایگاه ویژه ای دارد.

حجاری های به کار رفته در ستون های مساجد به چهار دسته تقسیم می شود: طرح های هندسی، گیاهی، انتزاعی و کتیبه. ای طرح های ارزنده زینت بخش پایه ها ، سرستون و بدنة ستون هاست. همة این چهار دسته، در حجاری ستونهای قاجاری به کار نرفته است. نقوش انتزاعی و کتیبه کمتری و نقوش گیاهی و هندسی بیشترین کاربرد را در حجاری ستونهای مساجد دارد. علاوه بر تزیینات گوناگون، ستونهای هر مسجد ویژگی شاخصی دارد. تأثیراتی که هنرمندان قاجاری از هنر ایران باستان و دورۀ زندیه گرفته بودند، باعث ایجاد تمایل ساخت ستون های سنگی با تکنیک حجاری همراه با نقوش اصیل ایران در بناهای مذهبی این دوران شد. البته باید این نکته مهم گفته شود که در حجاری ستون های مورد مطالعه در دوره قاجار خبری از مضامین فرهنگی و هنر غربی نیست. این در حالی است که تاثیرات فراوانی در دوره قاجار بر هنر و معماری ایران داشته است.